Làng Biển Mặt Trời Mọc ở Bắc Vân Phong

Tạp bút Nguyễn Âu Hồng


Bản đồ vịnh Vân Phong – Bãi Giếng ở ngay đầu bắc Cửa Nhỏ

There is a village in Van Phong bay
They call the rising sun

(Có một thôn làng ở vịnh Vân Phong – Người ta gọi là làng mặt trời mọc)

‘’There is a house in New Orleans/ They call the Rising Sun” là hai câu mở đầu bài hát “The House of the Rising Sun” (1), bài hát mà mỗi lần nghe, tôi lại nhớ đến làng Bãi Giếng thân yêu ở tận nơi đầu sóng ngọn gió của đất nước.

Rồi tôi sẽ nói chuyện này sau, giờ quay lại tiếng Việt, trước tiên cần xác định vị trí của “làng mặt trời mọc”.  Có nhiều cách, ở đây tôi thử dùng bài “Vè Các Lái” (2) để chấm tọa độ. Đây là một bài vè được coi như cẩm nang hải hành cho tàu thuyền ven biển, mà người đi biển xưa kia thường dùng:

“Ngửa mặt trông vào Bãi Võ giăng ngang
Hòn Gầm sóng vỗ đá vang
Chạy khỏi Cát Thắm lại sang Đồi Mồi
Anh em lời thốt thương ôi
Đi bảy ngày trời mới tới Bà Gia
Ngó vô bãi cát trường sa
Có đôi lưới bủa, có nhà thôn dân
Xà Cừ nay đã hầu gần
Lần qua Bãi Giếng lánh thân Trâu Nằm
Nam Lò, Hòn Khói tăm tăm…”
(Vè Các Lái – Hát Vô)

“Cây Sung, Mũi Cỏ đà qua
Nam Lò, Hòn Khói người ta tiếng đồn
Hòn Lớn, Hòn Nhỏ chỉn khôn
Cứt Chim, Hòn Đỏ đêm hôm nào lầm
Trông lên một đỗi tăm tăm
Gần nơi Cửa Nhỏ rạng danh Bãi Trường
Trâu Nằm ngoài nước chín phương
Sóng xô, gió tạt dội sương tư bề
Xa Cừ cách trở sơn khê
Buông lên một đỗi ngó về Bà Gia
Đồi Mồi chớn chở xê ra
Thong dong Cát Thắm chạy ra Hòn Gầm…”
(Vè Các Lái – Hát ra)

Đường vào, vì không ghé Đại Lãnh nên phải ‘ngửa mặt trông vào Bãi Võ giăng ngang’. Bãi Võ là một dải cát dài trên mười cây số tách khỏi đất liền, từ đèo Cổ Mã xiên xiên theo hướng tây-đông đến Hòn Gầm. Như vậy, nếu không có sự kết nối của Bãi Võ và những đồi cát cao như núi của Vĩnh Giật, Tuần Lễ, Vĩnh Yên…  thì Hòn Gốm – Hòn Nhọn bao gồm cả Bãi Giếng và Đầm Môn đều là đảo.

Vè Các Lái (hát vô) đã đi hết một vòng quanh bán đảo Hòn Gốm và vịnh Vân Phong, từ Bãi Võ-Hòn Gầm đến Nam Lò-Hòn Khói. Trước khi rời khỏi bán đảo có ghé Bãi Giếng để lấy nước ngọt và mua thêm trầu cau, thuốc lá. Xa Cừ nay đã hầu gần/ Lần qua Bãi Giếng lánh thân Trâu Nằm. Ta thấy các lái không bọc khơi mà cho ghe bầu đi qua mũi Bà Gia, Xà Cừ rồi vào Bãi Giếng, qua hải trình vừa hẹp vừa nguy hiểm giữa đất liền và vũng Trâu Nằm với những khối đá nhấp nhô không xa bờ là mấy. Một khi đã rời Bãi Giếng xuôi nam, nhìn vào đất liền chỉ thấy Nam Lò, Hòn Khói tăm tăm.

Hát ra, từ Nam Lò-Hòn khói đi ngược lên, cũng hết vòng ngoài vịnh Vân Phong ra đến Cát Thắm-Hòn Gầm. Đường ra không ghé Bãi Giếng vì trước đó nếu không ghé Xứ Chutt (viết hai chữ tt) sát Cầu Đác-Nha Trang thì cũng ghé bến đò Cồn Cạn của Hòn Khói để vừa tái tiếp tế vừa trao gởi chút tâm tình với các cô gái “bới tóc cánh tiên”. Vì có ghé Hòn Khói nên phải chú ý tránh những hòn đảo nhỏ nằm rải rác dọc Hòn Lớn, rồi cũng chọn hải trình chen giữa vùng đất cực đông và vũng Trâu Nằm. Đây là một đoạn hải hành nguy hiểm vì có nhiều khối đá đen trùi trũi như đàn trâu đang dầm nước. Trâu nằm ngoài biển chín phương/ Sóng xô, gió tạt dội sương tư bề. Không ghé Bãi Giếng nhưng lại nhắc Gần nơi Cửa Nhỏ rạng danh Bãi Trường (chưa tìm ra lý do vì sao Bãi Trường được rạng danh).

Cần lưu ý, Bãi Giếng không nằm gần nơi Cửa Nhỏ mà ngay đầu bắc Cửa Nhỏ, hơi lùi vô một chút để tránh gió. Nói gọn, Bãi Giếng nhìn vào Cửa Nhỏ và nếu phóng tầm mắt về hướng nam sẽ thấy đảo Chà Là thuộc huyện Ninh Hòa; Bãi Trường nhìn ra biển Đông, ở vị trí giữa vũng Trâu Nằm và danh thắng cấp quốc gia Mũi Đôi-Hòn Đầu. Như vậy, đường biển đi từ nam ra ( vè Cát Lái hát ra) đến gần Cửa Nhỏ tới Bãi Trường, cuối bãi là Mũi Đôi-Hòn Đầu. Còn về lý do khiến Bãi Trường rạng danh, có lẽ người xưa đã cảm khái trước vẻ đẹp kỳ tuyệt của núi cao biển xanh cùng mũi đá, đảo đá bao quanh một bãi biển hình cánh cung cát trắng phau phau mà đồn nhau, đồn đại đến nỗi Bãi Trường rạng danh. Phải chăng người xưa đã đánh giá Bắc Vân Phong là danh thắng của đất nước Việt Nam, trước chúng ta hàng trăm năm?

Nói tới Hòn Đầu không thể không nói tới mũi Bà Dầu, tên xưa gọi là Bà Gia, tên hành chánh là Mũi Đôi. Xa Cừ cách trở sơn khê/ Buông lên một đỗi ngó về Bà Gia/ Đồi Mồi chớn chở xê ra (hát ra). Đoạn hải hành đi qua vùng biển ven bờ cực đông này của đất nước ta tuyệt đẹp, nhưng có nhiều mũi đá, lố, rạn nguy hiểm cho tàu thuyển nên Hát Ra-Hát Vô đều mô tả tỉ mỉ:  Qua khỏi Cát Thắm lại sang Đồi Mồi/ Anh em lời thốt thương ôi/ Đi bảy ngày trời mới tới Bà Gia (hát vô). Đâu có ai ngờ Bà Gia-Bà Dầu gian khổ nổi tiếng và kỳ vỹ “rạng danh” trong hải trình ghe bầu xưa, năm 2005 được Bộ VH-TT-DL Việt Nam đặt cho tên mới Mũi Đôi rồi cùng với đảo Hòn Đầu được công nhận là di tích, danh thắng cấp quốc gia. Mũi Đôi (Bà Gia-Bà Dầu) được coi là điểm cực Đông trên toàn cõi đất liền Việt Nam, là nơi được ánh mặt trời chiếu rọi sớm nhất.

Như vậy, nếu tính về mặt khu dân cư làng thôn, thì cư dân ở Bãi Giếng-Khải Lương là những người nhìn thấy mặt trời mọc đầu tiên; còn nếu tính về mặt lãnh thổ, Mũi Đôi là nơi đón ánh mặt trời sớm nhất trên toàn cõi đất liền Việt Nam.

There is a village in Van Phong bay
They call the rising sun

Có một thôn làng ở vịnh Vân Phong
Người ta gọi là làng mặt trời mọc.

Người dân nơi ấy, trước kia cũng như ngày nay, luôn hiền hòa, thanh lịch.

“Một điều khá thú vị ở thôn bán đảo Khải Lương, đó là không khí tĩnh lặng. Trong không gian đó, tiếng cô giáo giảng bài, tiếng học sinh tập đọc vang lên tạo nên một khung cảnh thanh bình, ấm áp. Hỏi ra mới biết, đàn ông đi biển, nuôi tôm, trẻ đi học, còn phụ nữ trong thôn hầu hết đi làm cho công ty Ngọc Trai Sài Gòn.” (Thu Hiền & Đình Lâm –  Khánh Hòa online)

Hai bạn Thu Hiền & Đình Lâm còn cho biết, từ năm 2001 nguồn điện lưới quốc gia đã phủ tới Khải Lương, nên chỉ là một thôn nhỏ với 290 hộ, 1.300 nhân khẩu mà thôn có đến hai nhà máy nước đá công suất 200 cây/ngày. Ngoài ra,  Khải Lương đã nhiều năm chiếm một nửa sản lượng đánh bắt của toàn xã Vạn Thạnh. Về tôm hùm nuôi lồng, năm 2012 thu hoạch gần 200 tấn.

Chao ơi, đọc mấy dòng trên, sao tôi thấy lòng mình nôn nao quá. Tôi muốn về ngay Khải Lương, không phải như một người khách du lịch giàu có về để ăn tôm hùm mới bắt dưới lồng lên, uống bia có nước đá sản xuất tại chỗ ướp lạnh, mà về như một người con đi xa tìm lại mái nhà xưa, về để được sống trong khung cảnh thanh bình, ấm áp.

Oh mother, tell your children
Not to do what I have done
Spend your lives in sin and misery
In the House of the Rising Sun.

Well, I got one foot on the platform
The other foot on the train
I’m goin’ back to New Orleans
To wear that ball of chain.

Dù sao tôi cũng không đến nỗi bất hạnh như chàng trai trẻ trong bài hát “The House of the Rising Sun”, tuy đã nói với mẹ là đừng để các em làm như con, đừng hủy hoại tuổi thanh xuân trong tội lỗi và khốn khổ, vậy mà cuối cùng đã không vượt qua được sức cám dỗ, đã quay về lại New Orleans để tự tra chân vào xiềng xích.

Nhưng nào ai biết được đâu là bất hạnh đâu là hữu duyên-hữu hạnh. Biết bao người đã về lại chốn cũ, không phải chỉ về lại New Orleans với “The House of the Rising Sun” hay Bãi Giếng – Khải Lương, một mái nhà nhỏ, một làng biển, mà về với mái nhà lớn Việt Nam“The Nation of the Rising Sun”, một dải đất hình chữ S ngửa mặt ra biển Đông hứng ánh mặt trời. Vì nhiều ràng buộc, những con người trôi giạt tha phương rồi sẽ tìm về quê cũ, như đứa con bị thất lạc thất thểu đi tìm mẹ, vẫn tìm về, ngay cả khi khung cảnh thanh bình ấm áp cũng không dám mơ ước.

They call the Rising Sun
And it’s been the ruin of many a poor boy
And God I Know I’m one

“Nơi đó đã hủy hoại tuổi thanh xuân của nhiều chàng trai khốn khó/ Và Chúa ơi, con biết mình là một trong số đó”. Tuổi thanh xuân của biết bao chàng trai, cô gái Việt Nam đã bị hủy hoại ở nơi đó, nơi đất mẹ, vì chiến tranh, nghèo khó và những chủ thuyết viển vông, nơi đất đai mồ mả ông bà mà những người con xa quê ai cũng nặng lòng, một số muốn quay về. Tôi biết mình là một trong số đó. Quay về, trở về, tìm về bằng bất cứ giá nào. Về vớiThe Nation of the Rising Sun”.  Về để ngửa mặt hứng ánh mặt trời mọc lên từ biển Đông. Về để tra chân vào xiềng xích, “to wear the ball of chain”.

Xin hiểu cho, sợi xích ấy, cả vô hình lẫn hữu hình, là cuống rún chưa lìa.

Bài viết này đã kết thúc hồi tháng 1 năm 2016, bây giờ, tháng 9 năm 2018, thấy cần viết thêm. Vì sao? Vì Làng Biển Mặt Trời Mọc đang đứng trước nguy cơ bị xóa sổ, bị loại bỏ khỏi bản đồ Việt Nam. Quả vậy, nếu tại kỳ họp thứ 6, tháng 10 năm 2018, Quốc hội nước CH XHCH Việt Nam phê duyệt Dự Luật Đặc Khu, thì sớm muộn gì các làng biển ở đây cũng sẽ bị di dời, “giải tỏa đền bù”. Dự Luật Đặc Khu, tức Dự Án Luật Đặc Khu Hành Chánh-Kinh Tế Đặc Biệt đã chọn ba vùng lãnh thổ có tính chiến lược sinh tử và có cảnh sắc trời mây biển đảo đẹp nhất Việt Nam, là Vân Đồn (miền Bắc), Bắc Vân Phong (miền Trung) và Phú Quốc (miền Nam). Ở Bắc Vân Phong này, ngoài khu di tích danh thắng cấp quốc gia Mũi Đôi-Hòn Đầu, còn có ba vùng tài nguyên nhân chủng độc đáo là Làng Biển “Du Canh Du Cư” Đầm Môn, làng “Đàng Hạ” Xuân Đừng và Làng Biển Mặt Tời Mọc Bãi Giếng. Rồi đây, mượn cớ phát triển, những người dân ở Bắc Vân Phong đang an cư lạc nghiệp bị buộc phải ra đi, trở thành những số phận trôi giạt, như những người dân ở Bãi Trủ, Bãi Me ngoài Hòn Tre-Nha Trang, từ mười lăm năm trước. Rồi đây, có còn một làng biển thanh bình, ấm áp, nơi cư dân nhìn thấy ánh mặt trời đầu tiên trên toàn cõi Việt Nam nữa không? Rồi đây, tiếng cô giáo giảng bài, tiếng học sinh tập đọc có còn vang lên trong không khí yên ả, tĩnh lặng, ở tận một thôn ổ cực đông của tổ quốc, như Thu Hiền-Đình Lâm miêu tả, nữa không?

Vancouver, Jan 3, 2016 – Battle Ground, Sept 8, 2018.

Nguyễn Âu Hồng

________

[1] Nguyễn Xuân Thiệp, The House of the Rising Sun, nơi tuổi thanh xuân bị hủy hoại… Phố Văn, Phạm Cao Hoàng và Nguyệt Mai Blog.

[2] Vè Các Lái, còn gọi là Bài Ca Các Lái Ghe Bầu, là một bài vè dài trên 500 câu bao gồm Hát ra và Hát vô. “Bắt từ Gia Định kể ra/ Anh em thuận hòa ngoài Huế kể vô”. Bên cạnh giá trị thực tế là cẩm nang của người đi biển, bài vè còn được tham khảo về nhiều mặt địa lý, lịch sử, thời tiết, phong tục tập quán… (dẫn theo Trần Xuân Toàn).
 

PHẦN ĐỌC THÊM

Mời đọc thêm mấy mẩu chuyện ngắt ra từ “khúc gần cuối” cùng chủ đề “Quy hoạch-Phát triển”, “Di dời-Giải tỏa đền bù”:

Những phận đời trôi giạt

Bà con ngư dân ở Bãi Trủ, Bãi Me ngoài đảo Hòn Lớn (Nha Trang) bị buộc phải dời cư vào Hòn Xện, nhượng đất lại cho công ty Vinpearl làm du lịch. Họ không chỉ dời cư mà còn phải bốc dời cả mồ mả ông bà. Như vậy cũng tiện, con cháu đi đâu, mồ mả và bàn thờ tổ tiên đi theo đó.  Nhưng, bỗng dưng bị tách khỏi không gian sống truyền thống, người dân cầm cọc tiền đền bù mà nhìn nhau, ngơ ngác…

Cũng là Hòn, nhưng Hòn Xện nằm trong đất liền, giữa đường từ Hòn Chồng ra Bãi Tiên, còn Hòn Lớn là hải đảo nằm giữa biển. Đảo Hòn Lớn NT (cần nói rõ vì huyện Vạn Ninh cũng có đảo Hòn Lớn) vừa tạo cảnh quan kỳ tuyệt vừa che chắn, bảo vệ thành phố Nha Trang khỏi phong ba, bão tố và chỉ cách đất liền có 5 km tính từ Mũi Nam vào bờ. Trên đảo có những làng dân như: Bãi Me, Bãi Trủ, Vũng Ngán, Bích Đầm. Bãi Tùng Lâm, Đầm Già và Đầm Báy cũng có người ở, nhưng chỉ thưa thớt mấy nhà. Đảo có chiều dài trên mười cây số từ Mũi Nam phía tây trải dài ra khơi theo hướng đông-nam đến Mũi Điện ở cực đông. Sao có chuyện Mũi Nam mà lại nằm ở phía tây? – Nam đây là gió Nam, là mỏm đá hứng gió Nam. Đảo Hòn Lớn có núi cao –  cao 505m, rừng rậm, hình dáng lồi lõm với nhiều vách đá, gành đá, nhiều đầm vịnh và bãi biển. Những đầm vịnh và bãi biển này như những đường cong tuyệt mỹ của thiên nhiên, đẹp như tranh vẽ, đẹp như trong mơ. Làng quê mình đẹp, làng biển mình đẹp, ai chẳng tự hào. Nhưng cũng chính vì cảnh quan kỳ tuyệt, vì vẻ đẹp đầy sức quyến rũ này mà người dân đảo lâm vào cảnh khốn đốn. Như một bông hoa đẹp tỏa hương khoe sắc chào mời ong bướm, Hòn Lớn thu hút các nhà đầu tư phát triển du lịch. Bãi Trủ là điểm ngắm đầu tiên, vì ngoài cảnh sắc thiên nhiên, nó còn được Cty Bùi Chạn hợp tác với thanh niên Vĩnh Nguyên, trong thập niên 80, trồng hàng trăm cây dừa, chết một nửa, hiện nay còn một nửa. Ngoại quốc đổ tiền vào, ký kết với giới chức thẩm quyền và ngư dân bản địa bị buộc phải ra đi. Đang an cư lạc nghiệp, bỗng dưng người dân trở thành những số phận trôi giạt…Như biết trước định mệnh cay nghiệt, hai ông Hai Huynh, Sáu Đớ đã treo cổ tự tử, nhưng rồi mồ mả cũng không được yên. Sáu Chê, Bốn Chảnh, Đức-Cúc, Chín Lớn… bị cờ bạc bịp lừa hết tiền. Tám Khi, Hai Thắng, Bốn Lượm, ba người từng là chủ ghe, chủ nghề , vào Hòn Xện không còn chỗ kéo trủ, chạy xe ôm rồi lấy gái bia ôm khiến gia đình tan nát hết. Những người khác thì sa vào rượu chè, khi hết tiền, hóa điên hóa khùng. Đàn bà không còn phụ kéo trủ, dắt mực, xẻ mực, muối cá, đan lưới… mà đi làm công nhân quét dọn…

Ngoài khách sạn 5 sao xây dựng ngay trên đất trước kia là nghĩa trang ở Bãi Trủ, Vinpearl còn xây khu liên hợp giải trí ở bãi Xương Tế và hàng loạt khu biệt thự ở Bãi Me, Đầm Già. Chưa hết, họ làm cáp treo qua biển và gắn lên Hòn Lớn chữ Vinpearl to đến nỗi từ trong bờ nhìn ra thấy hòn đảo cao 505m chỉ còn là cái giá đỡ. Nói chung, ngoài việc giẫm nát những phận đời, họ còn phá nát cảnh quan. Trong đau xót, bà con chỉ biết ngửa mặt lên trời mà hỏi: quản lý đất nước kiểu gì, phát triển kiểu gì?

 

 Phát triển mang hình thái cường quyền hoang dã?

Trong mấy thập niên trở lại đây, trước trụ sở các cơ quan trung ương ở Hà Nội, Sài Gòn, Đà Nẵng… thường thấy những nhóm thường dân tụ tập để kêu oan về đất đai. Những “quần chúng nhân dân” này bị đuổi ra khỏi không gian sống truyền thống, bỗng dưng trở thành những số phận trôi giạt. Tiếng kêu của “dân oan khiếu kiện” và tiếng rên siết của những phận đời hẩm hiu tưởng chừng đã thấu đến chín tầng địa ngục, thấu đến lòng trời, nhưng không lay chuyển được lòng dạ của giới thẩm quyền. Họ vẫn tiếp tục bóp nát cuộc đời của dân nghèo, lấy đất, di dời cả mồ mả lăng miếu, để xây lên đó những lâu đài và gọi là phát triển. Phải chăng đây là sự phát triển mang hình thái cường quyền hoang dã?

 

Bán đất làng!

Tiếng Việt có chữ bán nước, không có chữ bán làng.Thật vậy, người ta – số ít là một người, số nhiều là một nhóm, một tập đoàn – có thể bán nhà, bán đất bán vườn, bán ruộng bán rẫy, bán bãi (cho người vượt biên chui), thậm chí buôn thần bán thánh, buôn vua bán chúa hoặc đổi quyền lợi của dân của nước hoặc giao cả đất nước cho ngoại quốc để mưu lợi riêng gọi là bán nước, nhưng không ai đi bán làng quê của mình. Làng không chỉ là vật thể đất đai, ruộng vườn, nhà cửa, bến nước con đò, bãi kéo lưới, bến đậu thuyền, đình chùa, lăng miếu… mà còn có giá trị tinh thần mang tính thiêng liêng, là biểu tượng của tình quê gắn bó. Qua lịch sử đấu tranh của dân tộc, làng quê đã hình thành những định chế bền vững – phép vua thua lệ làng – tạo nên nếp phong hóa, nền văn minh và bản sắc văn hóa của người Việt. Dù gì cũng không nên tách rời người dân quê và ngư dân ra khỏi bản thổ làng quê, làng biển, vì như vậy sẽ làm họ mất dần bản thể của mình.

Vì tiếng Việt không có chữ bán làng, nên đầu đề mẩu chuyện này tôi phải thêm chữ đất vào giữa – bán đất làng.

Trích trong tập “Truyện & Tạp ghi cực ngắn” của Nguyễn Âu Hồng, Thư Ấn Quán xb 2018