Biếm Họa và Chữ Viết

Hồ Đình Nghiêm

Vào hôm thứ Tư, ngày 7 tháng 1 năm 2015, ở Paris, 3 tên khủng bố ập vào tuần báo Charlie Hebdo dùng súng bắn chết 12 nhân viên, ký giả trong tòa soạn gây nên cơn chấn động làm bàng hoàng cả thế giới. Đây là vụ tàn sát dã man nhất dành cho những người chỉ nắm trong tay thứ “vũ khí” duy nhất: Ngòi viết, cây bút. Mực đổ chan hòa cùng máu, thảm trạng nọ vượt ngoài trí tưởng của loài người.

Bọn khủng bố cực đoan đã gửi đi một thông điệp dữ dội: Bút sa gà chết. Hoặc: Sinh nghề tử nghiệp. Điều này vô tình tạo ra một phản hồi thầm lặng: Hóa ra tranh biếm họa và chữ viết đã là “một bộ phận không nhỏ” nhằm tấn công, đả phá những xấu xa lạc hậu mà bọn cường quyền mù quáng đang cổ súy. Chúng sợ lung lay, chúng sợ bật gốc; và nhằm bảo trì guồng máy ấy, không gì khác hơn, chúng tìm đủ cách nhằm bịt mắt khóa miệng những mầm mống trái chiều đối kháng.

Là người Việt, hơn ai cả bạn thừa kinh nghiệm về chuyện ấy. Bạn được dạy chữ Nhẫn, bạn học vô số bài về Đoạn Trường, về cuộc Bể Dâu. Những oan trái, bao cơ man là điều ngược ngạo vẫn mỗi ngày diễn ra trước mắt bạn và dần dà những thứ ấy tác hại vào người bạn. Hậu quả: Sức người có hạn. Bạn bất lực. Hay thời thượng hơn, bạn than: Bó tay chấm com.

Tám tháng sau, ngày 7 tháng 9, nhằm lễ Labour day nằm nhà rảnh rang, mình vào internet và phát hiện ra chuyện “thú vị”, cóp nhặt ra đây để thuật lại cho bạn nghe. Nhân vật chính, mang tên Đỗ Hùng, giống tên gọi anh ấy đã thử cởi trói thoát khỏi “bó tay chấm com” một phen. Rất hùng dũng. Nếu định cư ở Paris, không chừng mông-xừ Hùng đã vào làm việc cho tuần báo Charlie.

Đỗ Hùng, dân Quảng Trị, học Đại Học Huế, vào Sài Gòn lập nghiệp. Đầu quân vào báo Thanh Niên, nhờ tài năng đa dạng của một phóng viên, anh leo lên tới chức Phó tổng thư ký tòa soạn. Năm 2015, trên Facebook cá nhân, Đỗ Hùng đăng tải bài viết ngắn, một status về lễ 2 tháng 9 dùng toàn dấu sắc nhằm đả kích và xuyên tạc về ngày này. Chuyện gì tới đã vội tới, người quyền lực đã ra lệnh cách chức và thu hồi thẻ nhà báo của anh phóng viên đầy tài năng. Quyết định trên cũng gửi cho cơ quan An ninh A 87 Bộ Công an và Ban Tuyên giáo Trung ương.

Chuyện không có gì phải náo động. Thử đọc xem một đoạn văn chỉ sử dụng toàn dấu sắc của Đỗ Hùng:

Quốc khánh

Lúc ấy, Thế chiến (thứ mấy tớ đéo nhớ), Đế quốc đánh với Phát-xít. Phía Phát-xít, Thống chế chết. Đám tướng tá, lính lác đánh đấm kém, chết hết đéo sót mấy mống. Phía đế quốc thắng lớn. Thế chiến kết thúc.

Chớp lấy cái thế ấy, bác Ái Quốc, tướng Giáp với mấy chú, mấy mế xứ Pác Bó vác cuốc, vác giáo mác, vác súng ống xuống đánh Phát-xít, đánh Pháp, cướp lấy khí giới, cướp thóc, chiếm bót, cứ thế đánh tới bến. Đánh tới cuối tháng 8, bác Ái Quốc thắng lớn. Bác ấy với các chú kéo xuống Giáp Bát, chiếm phố, chiếm lấy bót Phát-xít, chiếm hết. Hết đánh đấm, bác ấy nói: “Các chú thắng Phát-xít, thắng Pháp, quá xuất sắc”.

Tới tháng 9, bác ấy xuống phố bố cáo quốc khánh. Bác ấy nói: “Đất nước hết chiến đấu, hết đói kém. Phát-xít cút. Đế quốc Pháp cút. Các mế, các chú, các cháu bé hết khóc lóc. Thế giới bác ái…”

Nói tới đó, bác Ái Quốc thắc mắc: “Bác nói thế các chú, các mế, các cháu có thấy quá lí nhí?” Bá tánh phía dưới đáp: “Chúng cháu thấy bác nói rất lớn. Nói thế quá tốt!”

Tướng Giáp đứng kế đó thét lớn: “Quyết chiến quyết thắng!” Bá tánh đáp: “Quyết chiến quyết thắng!”

Hết!
(Chúc các bác Quốc khánh sướng nhé!)

Chỉ một đoản văn khôi hài đen như trên, Đỗ Hùng có thể đối mặt với bản án tù tội vì “nói xấu chế độ, bôi bác lãnh tụ”. Có kẻ bảo, đây là giọt nước cuối làm tràn ly, vì được biết vào năm 2011, nhà báo Đỗ Hùng từng tham dự nhiều cuộc biểu tình chống Trung quốc. Và kẻ ấy than: Đấy là một cái chết lãng xẹt!

Nếu người ta xem 12 người chết trong tòa soạn tuần báo Charlie là thứ kỷ lục bi thảm nhất, thì người ta cũng không quên Việt Nam bị sắp hạng là một trong những nhà tù lớn nhất dành cho giới ký giả khi họ còn đang giam nhốt trên 16 phóng viên.

Đỗ Hùng chết có lãng xẹt? E không sai. Nhưng dẫu sao anh ấy cũng dạy cho những con cừu biết cách sử dụng chữ viết. Hôm nay không cho xài dấu sắc thì ngày mai anh nên thử dùng dấu huyền xem sao. Rồi chơi dấu hỏi. Chơi dấu ngã. Bí quá, khôn ba năm dại một giờ, buộc lòng ta chơi dấu nặng: Tọa họa chuyện lộn xộn, vật vạ tội trạng. Đợi chạng vạng mụ Đội thụi nội tạng. Đụng chạm mạ, cật lực. Thiệt nặng nghiệp! Việt với Nạm!

Chuyện tưởng hết té chưa chết, xong hồi này tiếp hồi khác, kéo lê thê chả nhìn ra chữ Chung. Mới hôm qua hôm kia, ngày 25 & 26 tháng 3 năm 2018 ở Sài Gòn lại xảy ra “sự cố”, khi diễn đàn văn chương mạng Văn Việt (quy tụ những nhà văn nhà thơ từ chối vào hoặc xin ra khỏi Hội Nhà Văn) tổ chức buổi trao giải văn chương lần thứ 3, chính quyền đã dùng mọi phương tiện, kể cả vũ lực nhằm cản phá, ngăn chận và đàn áp không khoan nhượng những người tới dự buổi sinh hoạt (phi chính trị). Khách được mời từ phương xa đều bị “ngăn sông cấm chợ”, ví dụ như nhà văn Khuất Đẩu đi cùng vợ bị chận ở sân ga Khánh Hoà, đòi khám xét tư trang vật dụng, giật lấy điện thoại di động để xem tin nhắn và tất cả các cuộc gọi. Bắt phải cam kết là không được đi vào Sài Gòn lãnh giải…

Từ xa xưa, Nguyễn Vỹ (1912-1971) người chủ trương bán nguyệt san Phổ Thông có từ năm 1958, tác giả câu ta thán: “Nhà văn An Nam khổ như chó!”. Bạn bè ông cau mày: Nói thế có khác gì ông đang xúc phạm tới những văn hữu? Nguyễn Vỹ đáp: Biết đâu chó mà nghe được nó lại đâm ra tủi thân!

Cho đến tận bây giờ, nước chảy làm mòn biết bao chân cầu, vẫn chưa có ai đưa ra lời phản biện. Khổ như chó là khổ như thế nào? Chưa một ai lớn tiếng bảo nhà văn xứ ta sướng, như kiểu bài đồng dao thuở tóc còn xanh: “Ai bảo chăn trâu là khổ, chăn trâu sướng lắm chứ…”

Và có mang truyện Kiều ra đọc, e bất bình với Nguyễn Du: “Mua vui cũng được một vài trống canh”. Hổng tin đâu nghen. Nào có gì vui đâu? Vui để mong đổi lấy nụ cười? Trong khi cười vốn là tiếng khóc khô, không lệ.

Than ôi, kiếp sau xin chớ làm nhà văn. Chẳng biết mong làm thứ gì. Làm cây thông thì chắc chết (chết chắc) vào tay lâm tặc. Làm cột điện thì mong có chân để bỏ trốn (bất khả). Tiền nhân ơi, nghe nói chó ở bên Mỹ được cưng lắm cơ! Thế đấy, thế đấy…

Hồ Đình Nghiêm
Mar. 28, 2018